De winters in Parijs zijn koud en grijs, het vochtige klimaat drukt op het gemoed en kleurt de ziel somber. Zo, of ongeveer zo, hebben schilders van alle generaties het hectische leven in de Franse hoofdstad ervaren. Wat een weldaad was het voor hen wanneer ze het grijze noorden konden ontvluchten om het rustige licht en de intense kleuren in het zuiden van het land te kunnen bestuderen. Op die manier is een zeer nauwe wisselwerking ontstaan tussen de Middellandse-Zeekust en de hoofdstad in het noorden. De schilders hadden de intensieve uitwisseling met hun collega’s in de cafés, galerieën en musea van de grote stad nodig om van gedachten te kunnen wisselen en zich te laten inspireren. Tegelijk kon geen van de grote kunstenaars van het impressionisme of expressionisme het stellen zonder de zonnige, trillende kleuren van de Provence. Hier, in hun toevluchtsoorden en ateliers, hebben ze de kleuren en het licht opgedaan, die ze vervolgens met behulp van hun schilderijen naar het noorden vervoerden.
Elke bezoeker die de Franse Middellandse-Zeekust bereikt, zal een vergelijkbaar effect ervaren. Blauwe lucht, gele zonnebloemen, blauwe lavendel en het intense oker van de aarde prikkelen om te fotograferen en de kleuren vast te leggen. Deze ervaring is overigens niet nieuw. Een reis van Toulouse langs de kust naar Nice kan worden vormgegeven als een ontdekkingsreis in de moderne schilderkunst.
Pionier van de openluchtschilderkunst
Een van de eerste schilders die de sfeer van het zuiden in zijn schilderijen vastlegde, was de Franse schilder Pierre-Henri de Valenciennes. Hij werd omstreeks 1750 in Toulouse in de Languedoc geboren en was een van de belangrijkste landschapsschilders van zijn tijd. Hij studeerde schilderkunst aan de Koninklijke Academie van Toulouse (Académie royale de Toulouse) en maakte uitgebreide reizen door Zuid-Frankrijk. Zijn schilderijen gelden als voorlopers van de stemmingsschilderkunst van de romantiek en het impressionisme. Valenciennes was een van de eersten die met zijn ezel het land introk en de openluchtschilderkunst maatschappelijk aanvaard maakte.
De schilderkunst van het zuiden is veel ouder dan je denkt
In het dal van de Ardèche zijn veel grote grotten die van oudsher door mensen werden bewoond. De ontdekking van hun schilderingen oefende grote invloed uit op de ontwikkeling van het expressionisme. In 1878 werd de Chabot-grot in het departement Ardèche ontdekt. De indrukwekkende muurschilderingen ontstonden rond 22.000 tot 18.000 v.Chr. De zwierige vormgeving en intense kleuring van de geschilderde dieren werden door de schilders vol enthousiasme bestudeerd en overgenomen. In snelle opeenvolging werden meer grotten ontdekt. Toch zijn er nog heel veel grotten die niet zijn gevonden. Een van de laatste grotten die werden ontdekt, is de Chauvet-grot (Frans: Grotte Chauvet), die pas in 1994 werd ontdekt. Ze ligt nabij het stadje Vallon-Pont-d’Arc (departement Ardèche) in het rivierdal van de Ardèche. Ze bevat meer dan 400 muurschilderingen met meer dan 470 geschilderde en gegraveerde dier- en symboolafbeeldingen. De oudste daarvan worden op meer dan 30.000 jaar geschat. De beelden maken duidelijk dat het klimaat en het licht de mensen toen al inspireerden om te schilderen en te experimenteren.
Atelier van het Zuiden
Een van de belangrijkste steden voor de Franse schilderkunst is de stad Arles. Beroemdste zoon van de stad is Vincent Willem van Gogh. Zijn schilderstijl had een bepalende invloed op de fauvisten en expressionisten. Van Gogh leefde in grote armoede, maar liet meer dan 864 schilderijen na, waarvan een groot deel in Arles en omgeving is ontstaan. Hij verhuisde in 1888 naar Arles om aan de noordelijke winter te ontsnappen en hier de “blauwe tonen en vrolijke kleuren” van het zuiden te vinden. Zijn landschappen ontstonden aanvankelijk uit noodzaak, omdat hij zich geen modellen kon veroorloven. Tegenwoordig zijn zijn schilderijen “De brug van Langlois” of de serie van de bloeiende boomgaarden niet meer weg te denken uit de kunstgeschiedenis. Een reis naar Van Gogh voert ook naar Saintes-Maries-de-la-Mer en Saint-Rémy-de-Provence, waar hij zich eveneens liet inspireren tot beroemde schilderijen. Van Gogh had een droom. Hij wenste een atelier van het Zuiden waarin veel kunstenaars samen zouden leven en werken. De enige kunstenaar die hij voor dit experiment kon winnen, was Paul Gauguin, die inderdaad enkele maanden in Arles verbleef om zich hier door de kleuren van het zuiden te laten inspireren.
In november 1901 kocht Paul Cézanne een klein landgoed buiten Aix-en-Provence om daar een atelier in te richten. Tegenwoordig ligt het huisje binnen de stadsgrenzen en is het als Atelier Cézanne te bezichtigen. In het huisje schilderde de beroemde kunstenaar enkele van zijn schilderijen, waaronder “De Badende vrouwen”. Het museum heeft een zeer interessant tentoonstellingsconcept. Met behulp van zijn ezel, verfpotten, werkkleding en voorwerpen die hij als motief voor zijn stillevens gebruikte, wordt geprobeerd de werksfeer van de kunstenaar na te bootsen.
Voor de gezondheid naar het zuiden
Ook Amedeo Modigliani liet zich betoveren door de blauwe tonen en vrolijke kleuren van het zuiden. De kunstenaar stierf in 1920. Hij werd maar 35 jaar oud, omdat hij zijn hele leven aan een longziekte leed. Hij verhuisde in 1917 naar Cagnes-sur-Mer, later rechtstreeks naar Nice, om beter te kunnen werken. De invloed van Zuid-Frankrijk, met de harde licht-schaduwcontrasten, is in het werk van Modigliani precies na te gaan. Na zijn verblijf in Nice schilderde hij schilderijen met duidelijk omlijnde structuren en kleurrijke, duidelijk afgebakende vlakken. Terwijl Modigliani in Nice woonde, onderhield hij nauw contact met Pierre-Auguste Renoir, die in de buurt een groot landgoed boven de kust bewoonde. Ook Renoir was vanwege het klimaat van Parijs naar het warme, droge zuiden verhuisd. Het landgoed “Les Collettes”, waar Renoir vanaf 1907 woonde, is nu als museum open voor bezoekers.
Een kasteel voor de ongekroonde koning van de schilderkunst
Ongekroonde koning van alle Zuid-Franse schilders is Pablo Picasso, die zijn late jaren in Antibes en Nice doorbracht. Picasso hield op zijn beurt contact met Henri Matisse, die zich eveneens hier ophield. Een belangrijk museum dat zich met het leven van Picasso bezighoudt, is het Picasso-museum in Antibes. Hier kunnen bezoekers zowel schilderijen als keramiek en sculpturen van de grote meester bewonderen. Picasso kocht het kasteel van Vauvenargues bij Aix-en-Provence. Hier had hij een prachtig uitzicht op Paul Cézannes favoriete motief, het gebergte Montagne Sainte-Victoire. Zijn levensavond bracht hij door met Jacqueline Roque in Mougins, boven de hellingen van Cannes, waar hij op 8 april 1973 overleed. Hij werd begraven in de tuin van zijn kasteel in Vauvenargues.